1684 1998

Historia gazownictwa

Pierwsze wynalazki i doświadczenia z gazem palnym

John Clayton wymyśla proces prażenia węgla bez dostępu powietrza. Dzięki temu Anglia stanie się kolebką gazownictwa klasycznego opartego o produkcję gazu z węgla kamiennego.

1684

Historia naturalis curiosa

Dzieło Gabriela Rzączyńskiego, polskiego jezuity i przyrodnika, wymienia źródła ropy naftowej i gazu ziemnego w okolicach Krosna i Iwonicza.

1721

Nafta zamiast solanki

We wsi Słoboda Rungurska, znajdującej się obecnie na terenie Ukrainy, zamiast spodziewanej solanki w szybie pojawia się nafta – to pierwsze wydobycie nafty we wsi, gdzie niebawem powstanie kopalnia ropy naftowej zajmująca przez jakiś czas jedno z pierwszych miejsc w Europie.

1771

Gazowe światło po raz pierwszy oświetla dom mieszkalny

Powstaje też prototyp butli gazowej. To lampa ze świńskiego pęcherza wypełnionego gazem, zaopatrzonego w rurkę, z której wydobywa się płomień. Wynalazcą jest Sir Wiliam Murdoch, szkocki inżynier, znany przede wszystkim z zastosowania gazu do oświetlania mieszkań.

1792

biogram
William Murdoch

Syn szkockiego młynarza, który przegnał z miast ciemność.

przeczytaj biogram
W Birmingham w Anglii powstaje pierwsza gazownia

Murdoch uruchamia produkcję gazu węglowego, używa go między innymi do oświetlenia mieszkania i fabryki. Jak to działa? Węgiel jest ogrzewany bez dostępu powietrza, co powoduje jego rozkład, powstaje koks, smoła oraz gaz palny, zwany gazem świetlnym, węglowym lub miejskim.

1795

Powstaje „przenośna gazownia”

Philippe Lebon, francuski inżynier i chemik, pomysłodawca silnika spalinowego, opatentował tzw. termolampę, która daje światło w wyniku spalania gazu, niestety proces ten daje nieprzyjemny zapach, przez co wynalazek Lebona nie zyskuje szerszego poparcia.

1799

Murdoch zapala ponad dwa i pól tysiąca lamp gazowych, by oświetlić zakład przemysłowy Soho Manufactory, wytwórnię silników parowych.

1802

Ulice Londynu po raz pierwszy jasne po zmroku! Pojawiają się pierwsze lampy gazowe.

1807

W Londynie zaczyna działać pierwsza gazownia, a na ulicach miasta świeci już 140 lamp ulicznych.

1813

Dzieło "ojca polskiej geologii"

Publikacja książki Stanisława Staszica, dzięki niej nazwanego „ojcem polskiej geologii”, pod tytułem „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski”. To w tym dziele pierwszy raz pojawia się nazwa Karpaty, a autor analizuje kolejno wybrane obszary Polski pod względem geologicznym.

1815

Ruszają kolejne gazownie!

Gazowe światło oświetla nie tylko ulice, ale i dworce, teatry czy urzędy. W Paryżu dzieje się to w 1815 roku, w Baltimore w USA w 1824 roku, dwa lata później w Wiedniu i Hanowerze, w 1826 roku dołącza Berlin, a w 1835 roku Petersburg i Moskwa.

1818

Latarnia morska w Gdańsku

Latarnia morska w Gdańsku, jako druga na świecie, zapłonęła światłem gazowym! 1 stycznia rusza mała gazownia, która pracuje tylko na jej potrzeby.

1819

Kraków pierwszym miastem, w którym zapłonęła latarnia gazowa

Karol Mohr, profesor cesarsko-królewskiego Instytutu Technicznego, pionier gazownictwa na ziemiach polskich, zastosował gaz koksowniczy do oświetlenia ulicy Gołębiej, jednak... nie na długo, bowiem jego pomysł nie zyskał uznania.

1830

Pierwsza fabryka w Warszawie oświetlona gazem

To również pierwsza w tym mieście odlewnia żelaza i metali kolorowych, należąca do braci Evans.

1835

Zachodnia pierzeja Rynku i Wielka Waga Lata 1770-1850, domena publiczna/Wikimedia Commons
Światło gazowe we Wrocławiu

To w zajeździe „Pod Złotą Gęsią” zapalono pierwsze lampy gazowe w tym mieście. Stało się to dzięki doświadczeniu Heinricha Mainecke, który praktykował wcześniej w drezdeńskim zakładzie inżyniera Blochmana.

1843

Latarnie gazowe na Placu Zamkowym w Warszawie

To pierwsze próby, utrudnione, gdyż gaz trzeba było dostarczać na miejsce w butlach i krótkotrwałe, ponieważ niebawem, ze strachu przed wybuchami, prace nad gazyfikacją wstrzymano. Warszawa musiała na światło gazowe poczekać jeszcze kilka kolejnych lat.

1844

Julius von Minutoli: Litografia ukazująca Poznań, Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, wolne zasoby
W Poznaniu powstaje niewielka fabryka gazu

Inżynier Jan Netrebski, pionier przemysłu maszynowego w tym mieście, oświetla gazem drukarnię przy ulicy Wielkiej. Dołącza ona tym samym do coraz liczniejszych w Polsce zakładów oświetlanych gazem.

1845

We Wrocławiu rozbłysło 857 latarni...

Pod nadzorem Rudolfa Blochmanna powstaje bowiem Zakład Oświetlenia Gazowego przy ulicy Tęczowej. Właścicielem gazowni jest Towarzystwo Oświetlenia Gazowego, 10 lat później gazownia zostaje przekazana w zarząd miastu.

1847

...podobnie jak w Szczecinie...

Powstaje Zakład Gazowniczy w Szczecinie przy ulicy Kolumba. Kiedy fachowcy z drezdeńskiej firmy Blochmannna kończą pracę, do 1643 gospodarstw płynie gaz, a na ulicach płonie światło 593 latarni. Tym samym Szczecin awansuje do grona miast nowoczesnych.

1848

...oraz Gdańsku!

Tuż przed świętami, 21 grudnia rozbłysło tam 312 latarni. Dwa dni wcześniej zaczyna działać wybudowany przez Francuzów i Anglików Zakład Oświetlenia Gazowego. Dzięki temu przedsiębiorstwu oświetlonych zostaje także 508 domów prywatnych.

1853

Pierwsza lampa naftowa

Pierwsza lampa naftowa rozświetla wystawę apteki „Pod Złotą Gwiazdą” we Lwowie. Jej wynalazcą jest Ignacy Łukasiewicz, farmaceuta i przedsiębiorca, społecznik, a przede wszystkim pionier przemysłu naftowego w Europie. Jego wynalazek to prawdziwa rewolucja, niebawem zostanie wykorzystany po raz pierwszy podczas operacji chirurgicznej w łyczakowskim szpitalu. To początek nowej ery.

1853

biogram
Ignacy Łukasiewicz

„Światła, światła i pracy dla ubogiego kraju i ludu”.

przeczytaj biogram
Gaz zaczyna grzać

To dzięki niemieckiemu wynalazcy palnika gazowego, Robertowi Bunsenowi, który dzięki mieszaniu gazu z powietrzem uzyskuje większą jasność i temperaturę płomienia. Anglicy Petit i Smith zaczynają produkować pierwsze grzejniki gazowe.

1855

Gazowe latarnie w Poznaniu...

14 listopada wieczorem w Poznaniu zapłonęło 414 latarni ulicznych. Zaraz potem gaz rozświetla również domy prywatne, sklepy, instytucje – aż 1500 lamp świeci pod koniec tego roku w mieście! To dzięki uruchomieniu Gazowni Miejskiej, wybudowanej przez angielskiego inżyniera Johna Moore.

1856

...Krakowie i Warszawie

22 grudnia latarnie gazowe zapłonęły na Rynku Głównym w Krakowie. Gaz dostarcza gazownia na Kazimierzu, wybudowana przez Niemieckie Kontynentalne Towarzystwo Gazowe. 5 dni później rusza gazownia w Warszawie. „Gazownia na Powiślu”, początkowo własność tego samego Towarzystwa, w 1925 roku zostanie przekazana miastu, odtąd działa jako Gazownia Miejska Miasta Stołecznego Warszawa.

1857

Pierwsza kąpiel w wodzie ogrzanem piecykiem gazowym!

To dzięki wynalazkowi Anglika, Benjamina Waddy Maughana. W tym czasie gaz zaczyna mieć coraz to nowe zastosowania, pojawiają się kuchenki gazowe, lodówki, żelazka, maszynki do palenia kawy, kotły, kominki i inne urządzenia.

1868

Światło gazowe zyskuje nową moc i barwę

To przemyślny wynalazek Austriaka, Carla Auera von Welsbacha – siatka żarowa, kawałek bawełny nasączonej niepalnymi związkami, która w płomieniu gazowym rozżarza się i emituje mocne światło, nie ulegając spaleniu. Wynalazek ten stosowany jest to dziś.

1885

W Baku zaczyna się trwająca do dziś historia wierceń podmorskich

Wynalazcą umożliwiających je urządzeń jest inżynier Witold Zglenicki, uczeń Mendelejewa, wybitny geolog. Zglenicki stanie się tym samym światowym pionierem wydobycia morskiego. Zwany jest tez „polskim Noblem” - cały swój imponujący majątek przeznaczy na rozwój nauki.

1896

biogram
Witold Zglenicki

Ropa i wiedza. Właściwie te dwa słowa są kluczem do fenomenu Witolda Zglenickiego.

przeczytaj biogram
Szyby naftowe w okolicy Jasła, domena publiczna/Narodowe Archiwum Cyfrowe
Gaz ziemy ujarzmiony na Podkarpaciu

Gaz, który pojawiał się pod wysokim ciśnieniem w trakcie wydobycia ropy naftowej, dotąd wypuszczany w powietrze lub będący przyczyną pożarów i eksplozji, wreszcie zostaje wykorzystany. Z odwiertu na złożu ropo-gazowym w Schodnicy (obecnie na Ukrainie) zostaje wprowadzony wprost do paleniska kotła gazowego w rafinerii. Początki gazu ziemnego na ziemiach polskich związane są z wydobyciem ropy naftowej na Podkarpaciu.

1896

1000 metrów w głąb ziemi!

Do tak głębokich pokładów roponośnych w rejonie Borysławia dotarło „dłuto dla przemysłu naftowego” - wynalazek polskiego inżyniera, Wacława Wolskiego herbu Lubicz oraz Kanadyjczyka, Williama Henry'ego Mac Garveya, którzy wspólnie opatentowali tę przełomową metodę. Wolski jako pierwszy na świecie zastosował sprężony gaz do wydobywania ropy naftowej - skroplił gazy naftowe i wynalazł tzw. „wiertniczy taran hydrauliczny”.

1907

biogram
Wacław Wolski

Wacław Wolski to człowiek, który sprawił, że ziemia z potężną mocą wypluła swój płynny skarb.

przeczytaj biogram
Gaz grzeje na coraz większą skalę

Wykorzystuje się go bowiem jako paliwo w kotłach, dzięki któremu ciepło jest rozprowadzane rurociągami, by ogrzewać mieszkania i inne instytucje. W tym czasie też, przy kopalniach zagłębia borysławskiego powstają gazownie, których zadaniem jest odgazowywanie wież wiertniczych w celu uniknięcia pożarów.

1909

Rusza pierwszy polski koncern naftowy

W Drohobyczu, ówczesnym cetnrum polskiego przemysłu naftowego, powstaje Państwowa Fabryka Olejów Mineralnych „Polmin” - jedna z największych i najnowocześniejszych na owe czasy. Działać będzie z sukcesem 30 lat. Zmiotą ją wojenne bombardowania.

1909

Pierwszy odwiert gazowy – wieś Białkówka pod Krosnem

1912

Pierwszy gazociąg przesyłowy gazu ziemnego

Prowadzi z Borysławia do rafinerii w Drohobyczu. Początkowo gaz wykorzystywany jest do opalania tamtejszych kotłów, następnie wysyłany jest też do innych zakładów przemysłowych.

1912

I wojna światowa odciska swoje piętno na działaniu wielu zakładów. 122 gazownie działające na terenach polskich pod zaborami przeżywają trudny czas. Pracownicy są powoływani do wojska, brakuje węgla, spada produkcja, a jednocześnie zapotrzebowanie przemysłu na gaz rośnie.

1914

Okres po odzyskaniu niepodległości przez Polskę to także dla przemysłu gazowego czas trudności związanych ze zniszczeniami wojennymi czy brakiem węgla. Niektóre gazownie są likwidowane, powstają nowe, np. w Gdyni, Radomiu. Do czasu wybuchu II wojny światowej w Polsce działać będą 104 gazownie.

1918

Gazociąg w okolicy Jasła, domena publiczna/Narodowe Archiwum Cyfrowe
Gaz i związane z nim idee płyną coraz szerzej

W tym roku oddany zostaje gazociąg z Jasła do Gorlic. Sieć gazociągów rozrasta się, obejmując coraz to nowe miejsca, gaz płynie między innymi z odkrytego w tym roku zagłębia gazu ziemnego w Daszawie do Stryja. Za dwa lata sieć gazociągów na Podkarpaciu będzie miała już 68 kilometrów, w 1921 r. powstała bowiem spółka „Międzymiastowe gazociągi” zajmująca się budową sieci i dystrybucją.

1920

domena publiczna/Narodowe Archiwum Cyfrowe
Setki kilometrów nowych gazociągów

Gaz dociera do Lwowa, w 1934 r. do Tarnowa. Ogółem do 1939 r. wybudowano w Polsce ponad 800 km gazociągów przesyłowych gazu ziemnego. Największą inwestycją Polski przed II wojną światową była budowa gazociągu centralnego Roztoki - Warszawa, doprowadzającego gaz ziemny do Centralnego Okręgu Przemysłowego. Do 1939 r. zrealizowano I etap inwestycji, doprowadzając gaz do Sandomierza, Rzeszowa, Stalowej Woli i Skarżyska Kamiennej.

1928

Wojna potrzebuje przemysłu zbrojeniowego, a przemysł gazu

Podczas II wojny światowej niemieckie fabryki potrzebowały go dużo. Dlatego władze okupacyjne znacznie zwiększyły wydobycie gazu ziemnego na Podkarpaciu. W latach 1941-42 wybudowano gazociąg Opary-Lwów-Przemyśl-Stalowa Wola, łączący złoża we wschodnim i zachodnim zagłębiu naftowym. W 1944 r. gazociąg gazu ziemnego dociera z Mościc do Krakowa.

1939

Koniec wojny, czas odbudowy

Po zakończeniu II wojny w nowych granicach Polski znalazły się około 262 gazownie węglowe, które stały się własnością miast. Większość z tych zakładów nie działała, zniszczona przez działania wojenne. Poważnym problemem był też brak wykwalifikowanych pracowników. W zachodniej, północnej i centralnej części Polski odbudowywano gazownie, w pozostałej części inwestowano w system gazu ziemnego, przesuwając się stopniowo z gazociągami w kierunku północnym i zachodnim.

1945

Sieć przestawia się na gaz ziemny

Rozległa sieć przesyłowa powstaje na terenie Górnego i Dolnego Śląska, sięgając aż do Krakowa, Łodzi i Warszawy. Po półwieczu działania, z powodu spadającej produkcji w koksowniach sieć zostanie przestawiona na gaz ziemny. W ciągu 50 lat istnienia sieci gazu koksowniczego przesłano nią około 65 mld m³ gazu.

1949

Państwo przejmuje gazownie, rośnie popyt na gaz

W większych miastach kraju zakłady przechodzą w struktury Centralnego Zarządu Gazownictwa w Warszawie. Mniejsze gazownie pozostają pod nadzorem gmin i zarządów miast. Duże gazownie węglowe są modernizowane i rozbudowane. W 1950 r. gazociąg z gazem ziemnym ze złóż na Podkarpaciu dociera na Górny Śląsk, a w 1951 r. do Warszawy.

1950

Pierwszy podziemny magazyn gazu ziemnego w Europie zostaje uruchomiony w wyeksploatowanym złożu gazu w Roztokach, koło Jasła.

1954

Powstaje pierwsza tłocznia gazu

Pierwsza tłocznia gazu, ważny element systemów przesyłania gazu równoważący jego ciśnienie, powstaje w Żurawicy, w okolicach Przemyśla. W tym czasie rośnie też import gazu ziemnego z byłego ZSRR, a co za tym idzie budowane są nowe gazociągi, w Jarosławiu powstaje ważny węzeł sieciowy, to z niego popłynie gaz na Śląsk i do Warszawy. Okrywane są coraz to nowe złoża gazowe.

1965

9000 km gazociągów w Polsce!

Sieć gazowa sięga do kolejnych miast, gaz ziemny mają Gdańsk, Białystok, Poznań, Szczecin, Wrocław, Piła oraz Śląsk.

1975

Gasną piece kolejnej gazowni węglowej

Wyposażenie gazowni w Poznaniu zostaje sprzedane do Chin. Kilkunastu jej pracowników przez długi czas pracuje tam przy montażu i nadzorowaniu działania urządzeń z tego zakładu.

1985

Koniec ery gazowni węglowych

Jako ostatnia z większych zostaje wyłączona ta w Świnoujściu. Jeszcze przez jakiś czas działa mała miejska gazownia w Międzylesiu, na Dolnym Śląsku. Zostaje wygaszona w 1998 r. Tym samym kończy się era gazownictwa klasycznego w Polsce – wszyscy odbiorcy zostają podłączeni do sieci z gazem ziemnym.

1998

Cookies

Serwis używa ciasteczek (cookies) – plików zapisywanych na dysku, w celu zapamiętywania informacji o korzystaniu z serwisu przez użytkownika (więcej). Użytkownik zawsze może skonfigurować cookies w ustawieniach swojej przeglądarki internetowej.